Myglusveppir, mygla og heilsa

Myndband

Myglusveppir, rakasæknar örverur eins og bakteríur og efni sem gufa upp í andrúmsloftið þegar byggingarefni eru rök geta hlaðist upp í lofti innandyra og haft neikvæð áhrif á heilsu, á mismunandi vegu, það er t.d mismunandi á milli tegunda hvaða áreiti þeir geta valdið.

· Ofnæmisviðbrögð—í sumum tilfellum er fólk með ofnæmi gagnvart myglusveppum einkenni: úbrot, nefrennsli, rauð augu, hnerrar, hóstar og önnur einkenni í öndunarfærum. Mjög fáir eru með ofnæmi fyrir myglu eða innan við 2%.

· Sýking—sveppasýkingar í lungum, ennisholum, og ofl. Sveppasýkingar í blóði verða nær eingöngu hjá fólki sem hefur bælt ónæmiskerfi af einhverjum orsökum.

· Eituráhrif—algengustu áhrif myglusveppa eru tengd eiturefnum/ mycotoxínum sem þeir framleiða. Það eru til margar rannsóknir sem sýna fram á áhrif þessara eiturefna á heilsu manna og dýra. Þessi efni komast inn í líkamann við öndun, í gegnum húð eða við inntöku. Eituráhrifin valda bólguviðbrögðum í líkamanum sem gerir það að verkum að við finnum í upphafi til flensu-einkenna. Við langvarandi áhrif verða einkennin sterkari og ýmislegt fer að breytast í líkamanum. Ein algengasta breytingin er lækkun á MSH.

Skortur á MSH veldur síþreytu og stanslausum verkjum. Ennfremur stjórnar MSH starfsemi heiladinguls. 60 % þeirra sjúklinga sem hafa lækkað MSH hafa ekki nægjanlegt ADH eða þvagtemprandi hormón. Þessir sjúklingar eru sífellt þyrstir, hafa tíð þvaglát og oftar en ekki hafa óvenjulega næmni í snertingu við rafmagn. 40% sjúklinga með lækkað MSH hafa ekki stjórn á framleiðslu karlkynshormóna og önnur 40% hafa ekki eðlilega stjórn á framleiðslu yfirnýrnahettubarkarhormóna ACTH og kortisóls. MSH stýrir einnig varnarviðbrögðum í húð, meltingarvegi og í slímhimnu í nefi og lungum

 

Vantar viðmiðunarmörk: Áhrif eiturefna við innöndun eru ekki fullkomlega þekkt í dag. Það eru til miklar upplýsingar um skaðsemi eiturefna við beina inntöku og upptöku í gegnum meltingarveg. Það eru ekki til viðmiðunarmörk fyrir öll eiturefni (mycotoxin) í fæðu eða fóðri enn þann dag í dag.

Það skortir upplýsingar um hversu mikið magn eiturefna þarf að berast inn í líkamann við innöndun til þess að einkenni eitrunar komi fram. Einnig er ekki ljóst hversu langan tíma þarf til að fá einkenni við innöndun. Rannsóknir hafa þó bent til þess að við innöndun berist nægilegt magn eiturefna inn í líkamann til þess að valda skaða, og að í húsnæði með rakavandamál er mikið magn af annars stigs efnum og lífrænum eiturefnum. Upptaka efna í lungum getur verið að allt að 10-100 sinnum hraðari en í meltingarvegi.

Þar sem arfgerð einstaklinga skiptir máli hvort eða hversu vel líkaminn losnar við eiturefni þá hlýtur að vera erfitt að finna viðmiðunarmörk sem henta öllum.

Loftgæði innandyra:

Það eru margir þættir sem geta haft áhrif á loftgæði innandyra auk myglusveppa og lífvera sem vaxa við raka.

Helst ber að nefna útgufun frá nýjum byggingarefnum eða húsgögnum eins og leysiefni, formaldehýð eða önnur límefni. Mengun frá heimilistækjum, svifryk og fleira. Innandyra þar sem raki er vandamál í lofti eða byggignarefnum hafa rannsóknir sýnt að önnur efni frá byggingarefnum , eins og formaldehýð og plastefni frá límum og dúkum og að auki óson hlaðist frekar upp í innilofti samanborið við hús þar sem ekki eru vandamál. Þegar rakavandamál kemur upp í byggingum má segja að til verði efnasúpa sem hleðst upp í lofti innandyra og verður þeim mun meiri ef loftskipti eru ekki fullnægjandi. Það eru því ekki aðeins myglusveppir og lífverur sem þarf að varast í röku húsnæði

 

Reynslan sýnir að þeir sem búa við viðvarandi raka og/eða myglusveppi verða að auki viðkvæmari fyrir hvers kyns annars konar áreiti. Einstaklingar sem hafa búið í húsnæði þar sem er raki finna einkum fyrir því að ilmefni geta framkallað svipuð einkenni og viðvera í húsnæði þar sem er rakavandamál til staðar. Þessi ilmefni eru meðal annars oft í þvotta– og hreinsiefnum. Einnig getur lykt af nýjum hlutum (útgufun efna) eins og sófum, nýjum bílum, rúmum og fleira framkallað svipuð einkenni. Þetta heilkenni hefur verið kallað MCS  (Multi chemilcal sensitivity) þar sem einstaklingur bregðast við minnsta áreiti í umhverfi sínu. Í Canada eru þessir sjúklingar meðhöndlaðir á sérstakan máta (sjá hér)

Ég nefni þetta hér á þessari síðu þar sem þetta virðist vera reynsla þeirra nokkur hundruð einstaklinga sem ég þekki til en það eru ekki vísindalegar rannsóknir til ennþá sem styðja þetta. Það er áríðandi að gera sér grein fyrir því að það eru ekki bara myglusveppir sem vekja upp þessi einkenni sem koma fram við viðveru í húsnæði. Einkum er það mikilvægt að vita þetta þegar myglusveppur hefur verið fjarlægður þá eru önnur efni sem geta framkallað svipuð einkenni (eftir að hafa fengið einkenni eftir viðveru í húsnæði með raka). Ef myglusveppur hefur verið fjarlægður hefur reynslan sýnt að viðkvæmni fyrir öðrum efnum minnkar.

Upplýsingar

Það er almennt viðurkennt að bakteríur og sveppir hafa áhrif á heilsufar fólks.

Rannsóknir á þessu sviði eru flestar yngri en tíu ára og því margt sem á eftir að koma betur í ljós á komandi árum.

Myglusveppir og sumar tegundir örvera sem þrífast í raka geta haft áhrif á heilsu með eftirfarandi hætti: margar tegundir geta valdið beinum sýkingum, ofnæmi eða óþol getur gert vart við sig og síðast en ekki síst er það áreiti vegna efna og efnasambanda sem hafa neikvæð áhrif á inniloft sem er andað að sér. Rannsóknir eru nýjar á þessu stigi eins og áður hefur verið minnst á, en gefa til kynna að tengsl séu á milli raka í húsnæði og heilsufars.

Myglusveppir eru mikilvægir í náttúrunni. Utandyra er eðlilegt að myglusveppir séu í vexti enda eru þeir þar í sínu náttúrulega umhverfi þar sem ríkir samkeppni og eru þeir afar mikilvægir þar sem niðurbrot á sér stað.

Gró myglusveppa eru til staðar í lofti utandyra og berast inn í híbýli með lofti, lifandi verum og vindum. Eðlilegt er að finna gró myglusveppa innandyra (30% m.v. loft utandyra).

Myglusveppir eiga ekki að vera í vexti eða grómyndandi innandyra í híbýlum. Myglusveppir eru í vexti í þeim híbýlum þar sem kjöraðstæður til vaxtar hafa myndast. Þessar kjöraðstæður eru t.d. raki og æti. Gró myglusveppa ná því aðeins að vaxa þar sem umhverfið er þeim hagstætt innandyra. Það er við þessar aðstæður sem myglusveppir geta haft áhrif á heilsu þeirra sem búa í nágrenni þeirra.

Myglusveppir gefa frá sér gró og aðra sveppahluta sem hafa áhrif á gæði innilofts í húsnæði þar sem rakavandamál er viðvarandi.

Sýnt hefur verið fram á að gró og aðrir svepphlutar innihalda eiturefni (mycotoxin) og mótefnavaka. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna mynda myglusveppir mVOC (microbial volitale organic compound) og margir mynda eiturefni sem verða til vegna annars stigs efnaskipta. Það fer eftir tegund, stofni og aðstæðum í hverju tilfelli hvort eða hversu mikið af eiturefnum eru framleidd.

Við höfum fyrir löngu áttað okkur á þeirri hættu sem líkama okkar getur stafað af því að leggja okkur til munns þá villtu sveppi sem vaxa úti í náttúrunni. Við vitum að þeir eru margir eitraðir. Myglusveppir eru hins vegar oftast smáir og sakleysislegir og það er ekki fyrr en á allra síðustu árum, að vísindamenn og læknar hafa rannsakað þessa gerð sveppa og þau eiturefni sem þeir mynda og áhrif þessara eiturefna á heilsu manna. Rannsóknir hafa einkum farið fram á húsdýrum sem éta myglað fóður og skoðuð heilsufarsleg áhrif eins og á mjólkandi kýr sem lifa í húsnæði þar sem mygla vex.

Við inntöku í gegnum meltingarveg, til dæmis þegar við borðum eitraða sveppi, eru viðbrögð líkamans við eitrinu skörp og frekar augljós. Hins vegar er erfiðara að greina eituráhrif þeirra myglusveppa sem eru í umhverfi okkar og berast inn í líkamann í gegn um húð og öndunarfæri. Þar sem mygla er í vexti eru gró og aðrir svepphlutar á ferð og flugi, loftborin. Augljóst er að við gleypum og öndum að okkur þeim ögnum sem eru á sveimi hverju sinni og til eru rannsóknir sem sýna fram á það. Eiturefni (mycotoxin) geta því borist inn í líkamann við öndun, snertingu eða í gegnum húð, oft á löngum tíma. Þessi eiturvirkni gerist hægt og einkennin geta komið fram smátt og smátt og er því erfiðara að greina og finna orsök eitrunarinnar en þegar eitraður sveppur er etinn.

Rannsóknir hafa bent til þess að upptaka eiturefna í lungnavef sé margföld á við upptöku í meltingarvegi. Þess vegna hlýtur að vera afar erfitt að finna hversu mikið magn lífrænna eiturefna þarf hverju sinni til vekja einkenni, þó að það séu til viðmiðunarmörk á eiturefnum sem eru tekin upp í meltingarvegi.

Því miður er ekki ennþá hægt að sýna fram á hversu mikið magn eiturefna(mycotoxina) þarf til að hafa áhrif á heilsufar einstaklinga. Það er afar erfitt að finna einhver ákveðin viðmiðunarmörk þar sem arfgerð einstaklinga spilar stórt hlutverk í því hversu auðveldlega eða fljótt líkaminn losar sig við eiturefni hverju sinni. Rannsóknir benda til þess að einstaklingar í ákveðnum vefjaflokkum séu viðkvæmari fyrir þessum eiturefnum en aðrir.

Þess vegna sýna íbúar húsnæðis ekki alltaf sömu einkenni hverju sinni nema kannski þar sem erfðafræðileg tengsl eru fyrir hendi. Einkenni geta jafnvel verið afar mismunandi á milli fjölskyldumeðlima sem búa í sama húsnæði.

Það er algengt að þar sem myglusveppur er í vexti finni aðeins hluti af íbúum eða starfsmönnum til óþæginda.

Þar sem einkenni eru almenn og ansi víðtæk eiga þau það samt sem áður sameiginlegt að þau minnka eða hverfa þegar ákveðið húsnæði er yfirgefið.

Það er margt sem getur haft neikvæð áhrif á loftgæði innandyra og því mikilvægt að finna ástæðuna. Blaut og rök byggingarefni eins og til dæmis lím, steypa og fúgur gefa einnig frá sér efni sem hafa neikvæð áhrif á loftgæði innandyra.

Rannsóknir hafa sýnt fram á tengsl á milli þess að búa þar sem raki er viðvarandi og heilsufars. Sterkustu tengsl eru á milli raka í húsnæði og astma, öndunarfæraeinkenna og svefntruflana þar sem raki er viðvarandi í gólfi. Raki í steyptu gólfi getur valdið niðurbroti efna í steypu, gólfefnum og límum sem hefur neikvæð áhrif á gæði innilofts. Þar sem raki er í steyptu gólfi er algengara að íbúar finni til einkenna í nefholi og hálsi en þar sem raki er ekki til staðar.

Einkenni sem geta komið fram eru talin upp hér..

Fullorðnir

Einkenni— koma ekki öll fram—einstaklingsbundið.

· Þreyta, eða sífelldur höfuðverkur, stundum eins og mígreni.

· Ennisholubólgur, óþægindi og síendurteknar sýkingar.

· Hósti, þurrkur eða sviði í hálsi, eða sviði í lungum, hrotur,.

· Tíð þvaglát, tíður niðurgangur eða aðrar meltingartruflanir.

· Sjóntruflanir, minnistruflanir, snertiskyn, doði og dofi í útlimum,ljósnæmni, rafmagnsviðkvæmni.

· Jafnvægistruflanir,

· Kvíði, þunglyndi, svefnvandamál.

· Áreiti í slímhúð—öndunarfæri og melting. Niðurgangur eða harðar hægðir án skýringa.

· Þroti, bjúgur

· Húðvandamál, rauðir flekkir, þurrkur eða útbrot.

· Liðverkir, stingir, eða aðrir óútskýrðir verkir.

· Fæðuóþol, óþol gegn t.d. hnetum, brauði, msg, mjólkurvörum eða öðru (eykst).

· Þyngdaraukning eða þyngdartap án skýringa

· tannverkur, bólgur í tannholdi, munnangur

· hálsbólga á morgnanna, þyngsli yfir höfði

· hárlos

· önnur einkenni eins og hjá börnum

Börn

Einstaklinsbundið hvaða einkenni koma fram og hversu sterkt

Ef þessi einkenni koma fram án eðlilegra skýringa

· nefrennsli, hitasveiflur, eyrnaverkur, þrýstingur í eyrum (eins og hellur),

· hósti, asthmi, lungnabólga, bronkítis

· höfuðverkur eða einkenni frá ennisholum.

· útbrot (líkt exem), þurr húð, roða í kinnar, rauða flekki í framan, þurra bletti eða sprungna húð, kláði.

· sveppasýking á bleyjusvæði eða annars staðar

· tíðar sýkingar, RS og bakteríur

· verk í fætur eða liðamót—oft framan á sköflungi eða í hnjám

· Magakrampi, meltingartruflanir, niðurgangur eða harðlífi.

· Óróleiki, athyglisbrestur og einkenni ofvirkni, einbeitingarskortur, skapbrestir.

· Í slæmum tilfellum hægist á þroska og einkenni frá taugakerfi koma fram.

· Fæðuóþol t.d mjólkurvörur ofl.

 

Rétt þykir að benda á að það eru aðrir umhverfisþættir sem geta haft neikvæð áhrif á loftgæði innandyra. Það eru neikvæð tengsl á milli raka í húsnæði og heilsu.

Ef grunur leikur á að myglusveppir vaxi í húsnæði er mikilvægast að finna upptök raka og ástæðu fyrir því að þeir nái að vaxa. Myglusveppir geta ekki vaxið nema þar sem raki er til staðar. Raki getur myndast til dæmis þar sem húsnæði lekur, lagnir hafa rofnað, einangrun er ábótavant eða þar sem loftflæði er lítið. Afar brýnt er að bregðast fljótt og örugglega við ef vatnstjón á sér stað og koma í veg fyrir að byggingarefni séu blaut.

Gró myglusveppa eru alls staðar loftborin. Myglusveppir verða ekki vandamál innandyra nema þar sem raki er óeðlilega mikill í lofti eða í byggingarefnum og gróin vaxa upp og mynda myglu.

Athuga þarf að þessi einkenni eru sjaldnast ofnæmi í þeim skilningi að þau séu mælanleg með gildi IGg. Samkvæmt finnskri rannsókn kemur það fram að IGg mótefnamæling er ekki kennimerki um hvort einstaklingur hafi viðveru í húsnæði þar sem raki er óeðlilega mikill.

Það eru afar fáir sem mælast með ofnæmi fyrir myglusveppum, sömu einstaklingar geta samt sýnt einkenni sem eru talin upp hér að ofan.

Það er aldrei æskilegt að búa myglusveppum eða öðrum örverum í haginn innandyra og því er afar brýnt að almenningur sé meðvitaður um það hvernig eigi að fyrirbyggja vöxt myglusveppa.

Íbúar þurfa að vera meðvitaðir um eftirfarandi:

· Stöðva allan leka sem allra fyrst.

· Þurrka strax eða fjarlægja byggingarefni sem hafa blotnað við leka eða vatnstjón.

· Loftraki innandyra er æskilegur 30-55%, helst ekki fara yfir 60%.

· Loftflæði þarf að vera stöðugt og loftskipti regluleg. Opna glugga reglulega og nota eldhúsviftur eða aðrar viftur sem soga loftið út.

· Þurrkari (sem er ekki með rakaþétti) skal ávallt blása út úr húsnæði.

· Fylgjast þarf sérstaklega með gluggum þar sem rúðurnar ,,gráta” .

· Mikilvægt er að fylgjast vel með fúgu og þéttiefnum í baðherbergjum.

Leviticus 14:39-47—biblían sem söguleg heimild um myglu—skoðið krækju

If the mildew reappears in the house after the stones have been torn out and the house scraped and plastered, the priest is to go and examine it and, if the mildew has spread in the house, it is a destructive mildew; the house is unclean. It must be torn down-its stones, timbers and all the plaster-and taken out of the town to an unclean place (Vayikra / Leviticus 14:43-45).

 

Tilgangur síðunnar er ekki að veita læknisfræðilega ráðgjöf heldur kynna nýjustu rannsóknir og vísindi sem tengjast raka í hýbýlum, myglusveppum og eiturefnum sem þeir framleiða. Einstaklingum sem finna til einkenna sem getið er á þessari síðu er ráðlagt að leita til læknis.

Allar upplýsingar sem eru birtar á þessari síðu eru studdar af heimildum og rannsóknum (nema þar sem er vísað í aðra tengla eða krækjur) og er vísað til þeirra ef þörf krefur. Einnig eru tilvísanir í rannsóknir á síðunni um rannsóknir og krækjur og síðunni, heilsa. Heimildalisti er á forsíðu en ef frekari heimilda er óskað hafðu samband við Þetta tölvupóstfang er varið gegn ruslpóstsþjörkum, Þú verður að hafa JavaScript virkt til að sjá það.

 

Raki og mygla í húsum

Mynd

Höfundar: Sylgja Dögg Sigurjónsdóttir líffræðingur (Hús & heilsa, www.husogheilsa.is) og

Kristmann Magnússon byggingartæknifræðingur / húsasmíðameistari  (Mannvist & mannvirki)



Sjúkdómar þróast vegna flókins samspils erfða og umhverfis. Einn veigamesti umhverfisþáttur hér á landi er inniloftið þar sem við verjum mestum hluta lífsins innandyra við leik og störf en myglusveppur eða  mygla getur ógnað gæðum þess lofts.

Raki, mygla og heilsa

Myglusveppir eru hluti náttúrulegs umhverfis og eru mikilvægir við niðurbrot og endurnýjun næringarefna í náttúrunni. Menn, myglusveppir og bakteríur hafa lifað saman frá örófi alda og á meðan jafnvægi ríkir lifa allir saman í ,,sátt“. Ef jafnvægið raskast fer eitthvað úrskeiðis. Það á til dæmis við ef raki í byggingaefnum verður nægilegur til þess að mygla nái að vaxa upp í húsunum okkar.  Samkvæmt skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (AHS/WHO) frá 2009 þá eru raki og mygla í byggingum áhættuþáttur heilsu manna. Tengslin eru þekkt en orsakasamhengið er ekki að fullu ljóst. Eftir vatnsskaða í byggingum verður uppsöfnun á efnum í innilofti frá örverum og byggingarefnum og loftgæði spillast. Má í stuttu máli nefna útgufun frá  byggingarefnum , bakteríur, geislabakteríur, smádýr, mítla og fjölmargar tegundir myglusveppa sem geta framleitt skaðleg eiturefni. Nýlega kom fram rannsókn frá Finnlandi sem fjallar einmitt um áhrif myglusveppaeiturs (mycotoxin),ákveðinnar tegundar myglusveppa, á samskipti fruma í taugakerfi og öndunarvegi.

Einkenni sem eru annað hvort sýnileg eða mælanleg eru frá öndunarfærum, tíðar sýkingar, meltingarfæraóregla og húðkvillar. Önnur einkenni sem erfitt er að mæla og meta eru sett undir eitt nafn, húsasótt. Á meðal þeirra  eru flenslík einkenni, þreyta, orkuleysi, þunglyndi, höfuðverkur, liðverkir, verkir, áreiti í augum, truflanir í ónæmiskerfi og önnur óútskýrð veikindi. Þegar talað er um húsasótt er átt við einkenni sem má tengja við veru í ákveðnu húsnæði. Eitt er þó ljóst að rannsóknir sýna að meiri líkur eru á heilsukvillum í röku húsnæði en þurru.

Í því liggja möguleikar til  forvarna og lýðheilsuðagerða í okkar samfélagi. Forvarnargildið er ótvírætt. Fyrirbyggjum leka,  minnkum áhættu af raka, lagfærum og stöðvum rakaupptök og fjarlægjum rök og mygluð byggingarefni. Þannig  lágmörkum við heilsufarslega áhættu af húsnæði. Til þess að ná árangri er mikilvægt að fagstéttir í heilbrigðis- og byggingageiranum beri saman bækur sínar og vinni að sameiginlegu markmiði.

Hvar finnst mygla?

Myglusveppir fjölga sér með gróum. Myglugró finnast alls staðar en myglan nær aðeins að vaxa þar sem gró finna hagstæð skilyrði til vaxtar. Fyrst og fremst þar sem er  raki og æti. Gró myglusveppa berast um allt með lofti, vatni og dýrum. Það er því óhjákvæmilegt að gró myglusveppa lendi inn í veggjum og undir gólfefnum þegar við erum að byggja húsin okkar eða breyta. Gróin liggja þar í dvala uns aðstæður breytast vegna leka eða rakaþéttingar og vaxa upp og mynda myglu. Myglusveppir eða mygla getur nýtt sér til ætis bæði ryk á gleri og í holrýmum steypu og getur því vaxið á ólíklegustu stöðum.

Flestir myglusveppir ná að fjölga sér hratt og verða grómyndandi innan tveggja sólarhringa. Þessi tími, 48 klukkustundir, er því sá viðbragðstími sem við höfum til þess að þurrka upp eftir vatnstjón og leka. Myglusveppagró og jafnvel mygla finnast án efa í einhverju magni í öllum húsum á Íslandi; þéttiefni við baðkar, gluggakarmar í snertingu við raka steypu og við rúður, en hún verður að vandamáli þegar rakaálag er eða hefur verið óeðlilega mikið. Þá geta komið fram einkenni húsasóttar og lífsgæði íbúa skerðast.

Hvernig þekki ég myglu?

Mygla sem vex á byggingarefnum er oft á tíðum keimlík þeirri myglu sem við þekkjum vel á brauðhleif eða sultu. En oftast er myglan ekki augljós við sjónræna skoðun enda þarf hún ekki sólarljós til þess að vaxa eins og plöntur og þrífst því vel innan í veggjum, undir gólfefnum,  á málningu eða veggfóðri. Hún getur haft marga liti; grá, svört, brún, hvít, gul, bleik, græn og jafnvel rauðbrún. Stundum er erfitt að aðgreina myglu frá útfellingu efna úr steypu og frá lími undir dúkum. Þumalputtareglan er sú að ef leki hefur verið til staðar lengur en í eitt stakt skipti eða viðvarandi  þá má reikna með að finna myglu og/eða bakteríur. Algengast er að finna slíkar aðstæður í spónaplötum, krossvið, lími undir dúkum, undir  málningu, í timbri, fúguefnum, þéttiefnum, veggfóðri, pappír og lími á gifsplötum. Auðvelt er að villast á myglu og mislitun vegna  bruna, efnaútfellingar, sandmengunar, olíusmits eða tjörulitunar.

Myglupróf

Ef ætlunin er að greina hvort  svartur eða grænn flekkur sé mygla eða eitthvað annað, er hægt að fá vísbendingu um það með prótín- eða mygluprófi. Allar tegundir ,,skyndi“ mygluprófa þarf þó að nálgast með aðgát. Prótínpróf geta gefið falska jákvæða niðurstöðu enda svara þau öllum prótínum, og niðurstaðan verður „jákvæð“ í öllum tilfellum eftir 10 mínútur. Fölsk jákvæð niðurstaða getur komið fram ef sýni er mengað með snertingu eða svarar öðrum prótínleifum. Þess vegna er mikilvægt að lesa af þeim innan þess tímaramma, menga það ekki og velja góðan sýnatökustað.  Mygluprófin sem greina ættkvíslir eða tegundir eru dýrari en eru gagnleg til þess að ákvarða ákveðnar ættkvíslir, en þau greina þó ekki allar tegundir og geta því sýnt neikvæða niðurstöðu þar sem er mygla.

Þegar prótín- eða myglupróf gefa jákvætt svar er samt ekki hægt að draga þá ályktun um að raka- og mygluvandamál sé til staðar í húsnæði. Það eru margir þættir sem geta haft áhrif á niðurstöðuna og mikilvægasta skrefið er að finna orsökina. Mikilvægt er að þekkja sögu hússins og hafa rakamæli sem mælir raka í byggingarefnum við raka- og mygluleit.

Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur ekki gefið út viðmiðunarmörk sem teljast heilsuspillandi á magni myglu eða tiltekið hvaða tegundir eru varasamari en aðrar.  Í leiðarvísi AHS  kemur fram að í heilsufarslegu tilliti skal koma í veg fyrir aðstæður þar sem rakasæknar örverur geta vaxið upp og fjarlægja mygluð og rakaskemmd byggingarefni þar sem myglu verður vart.

Lagfæring

Þegar húsnæði er lagfært með tilliti til raka eða myglu þarf að ákveða hver tilgangurinn er með lagfæringunum og hvert markmiðið er. Ef markmiðið er að minnka heilsufarslega áhættu þá gildir fyrst og fremst að stöðva rakaupptök, minnka rakaálag og fjarlægja mygluð byggingarefni.   Hreinsun með efnum, úðun eða þokun  ein og sér dugar ekki til árangurs. Við ranga meðhöndlun getur vöxtur myglunnar og/eða framleiðsla eiturefna  í sumum tilfellum aukist. Einföld þurrkun þar sem mygla er í vexti og lagfæring á rakavandamáli dugar heldur ekki. Mygla og afleiðuefni hennar geta valdið áreiti hvort sem hún er í dvala, dauð eða í fullu fjöri.

Ekkert efni eitt og sér dugar til þess að gera út af við mygluna að fullu og ennþá síður til þess að fjarlægja myglusveppaeiturefni, svo vitað sé. Til þess að ná árangri við hreinsun á myglu þarf að kynna sér vel verkferla og aðferðir við slíka framkvæmd. Þar sem myglan er á litlu svæði eða samtals innan við 0,1 fm, eins og til dæmis við rúður, í hornum á milli útveggja (kuldabrýr) og í þéttiefnum á baðherbergjum þarf fyrst að huga að því að minnka líkur á krosssmiti, hvaða hlífðarfatnaður henti og síðan hvaða efni og áhöld duga. Nauðsynlegt er að nota ryksugu með HEPA síu allan tímann á meðan framkvæmdir standa yfir til þess að koma í veg fyrir frekari dreifingu gróa og agna. Því næst er sýnileg mygla fjarlægð með því að bursta, hefla, slípa, skera eða fjarlægja til dæmis málningu eða þéttefni. Að lokum er svæðið hreinsað vel og þá jafnvel með sótthreinsiefnum sem eru ekki ertandi fyrir íbúa. Húseigendur geta yfirleitt framkvæmt slíka hreinsun sjálfir ef þeir fá góðar leiðbeiningar, hafa réttan útbúnað og efni. Hægt að er að nálgast leiðarvísi um hreinsun á litlu svæði og hvernig megi draga úr raka á vef Umhverfistofnunar graenn.is. Við stærri verkefni er mælt með að fagmenn sem þekkja til myglu vinni verkið.

Hvað get ég gert?

Fyrst og fremst þarf að tryggja stöðug loftskipti, fylgjast með loftraka innandyra, þurrka upp vatn við rúður ef þær „gráta“ og bregðast hratt og örugglega við vatnstjónum. Húseigendur þurfa ekki síður að sinna viðhaldi og gott er að hafa í huga að engin byggingarefni eru viðhalds- eða myglufrí. Forvarnir gegn slæmum loftgæðum innandyra felast meðal annars í því að opna glugga, tryggja loftskipti, velja rétt byggingarefni og málningu og síðast en ekki síst, halda húsum þurrum.

Myglustimpill

Í langflestum tilfellum er hægt að lagfæra raka- og mygluvandamál. Í þeim tilfellum þar sem rétt er staðið að framkvæmdum þarf verðmæti fasteignar ekki að rýrna. Þar sem viðhaldi hefur verið sinnt og brugðist hefur verið við rakavandamálum má síður reikna með myglusveppum í vexti. Þegar raka- og mygluvandamál koma upp í húsnæði er því mikilvægt að skrásetja, geyma myndir og fylgja verkferlum við framkvæmdir. Þar sem má reikna með að öll hús leki einhvern tíma á líftíma sínum er það síst til að rýra verðmæti ef eigandi hefur látið skoða húsnæðið og brugðist við. Fasteignakaup væru sanngjarnari fyrir alla aðila, auðveldari og árangursríkari ef kaupandi gæti kynnt sér ástand, sögu eignar, skýrslu um viðhald, framkvæmdir, hönnun og galla sem hafa komið upp.

Hver borgar?

Finnar hafa komist að því að lagfæring hvers  ,myglusveppa tjóns þar í landi kosti 1-6 milljónir íslenskra króna. Á hverju ári er kostnaður finnska hagkerfisins áætlaður um 450 milljónir evra. Umreiknað og yfirfært á íslenskar aðstæður væri kostnaður íslenska hagkerfisins um 4,5 milljarðar á ári. Þar gefst almenningi kostur á að sækja um styrk til þess að lagfæra heimili sín því að í heilsuhagfræðilegu tilliti, er það talið að það borgi sig að styrkja fólk til viðgerða frekar en að enn frekari kostnaður færist yfir á heilbrigðiskerfi eða í formi annarra styrkja vegna vinnutaps og veikinda. Í finnsku rannsókninni sem er nefnd hér að framan kemur einmitt fram að eina leiðin til þess að minnka einkenni og skerða ekki lífsgæði sé að lækna umhverfi.

Staðan á Íslandi

Ekki má búast við að byggingar á Íslandi séu með minni raka og myglu en önnur lönd í sambærilegu loftslagi, þar sem myglu og rakavandamál eru í 5-50% bygginga. Spurningalistakannanir Evrópusambandsins (EUSILC) gefa til kynna að vandamálið sé jafnvel stærra hér en í löndum Skandinavíu.

Engin nýleg rannsókn er þó til um raunverulegt ástand hérlendis með tilliti til raka og áhættuþátta í húsnæði, byggingargerð eða byggingartíma og brýnt að það sé kannað. Einnig þarf að kanna ástand á þeim byggingarefnum sem eru í boði, hvernig þau eru geymd í verslunum eða á byggingarstað og hvort að raki komist í þau áður en byggingum er lokað fyrir veðri og vindum. Mikilvægt er því að þeir sem eru meta fasteignir og viðgerðir með tilliti til raka og myglu kynni sér málið frá öllum hliðum, jafnt byggingarfræðilegum, líffræðilegum sem og heilsufarslegum á faglegum grunni.

Forvarnir

Hlutverk bygginga er að hýsa fólk, veita þeim athvarf og skjól  en mikilvægt að skerða ekki lífsgæði, því  þarf að taka tillit til íbúa og lífsgæða þeirra við hönnun, uppbyggingu, viðhald og í matsferli. Velja þarf rétt og hentug efni í hverju tilfelli, til dæmis í votrými, þök og útveggi með það að markmiði að þau haldist þurr. Þá þarf að taka með í reikninginn rakaálag, rakaþéttingu og rakastreymi í byggingunni. Áhrifaþættir eru því hönnun, val á byggingarefnum, byggingarhraði og byggingarraki, frágangur í votrýmum, aldur húsa og viðhald. Byggingarefni mega heldur ekki verða blaut á byggingartíma eins og fyrr er getið. Að lokum má nefna að lífshættir íbúa skipta máli og nauðsynlegt er að íbúar þekki mikilvægi loftskipta og viðbrögð við vatnstjónum. En íbúar geta sjaldan  komið í veg fyrir raka og myglu í húsnæði sem er illa hannað, byggt eða viðhaldið. Forvarnargildi í því að hanna og byggja húsin okkar með þessu tilliti er því gífurlegt.